Aleksander Janicki. Polaków portret własny 2022–2025

Chcieliśmy innego powietrza, innej pamięci – nieobciążonej dymem wypalonych okien i osmalonego żelaza, pamięci bez tłuczonego szkła, które kruszy się pod zimowymi butami.

Serhij Żadan, Arabeski

Po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie tysiące osób znalazły w Polsce swój tymczasowy dom. Ku zaskoczeniu światowych mediów uchodźcy swoje schronienie mieli nie w obozach, a w naszych prywatnych domach i mieszkaniach. To zjawisko i związane z nim relacje i emocje czekają na sportretowanie. Taką próbą jest pilotażowa wystawa Aleksandra Janickiego Polaków portret własny 2022–2025.

Wystawa w MOCAK-u jest rodzajem świadectwa czynu, za którym kryją się ludzie dobrej woli udostępniający potrzebującym to, co najcenniejsze – dom, czyli poczucie bezpieczeństwa, ale także swoją prywatność. Na ekspozycję składają się obiekty zaświadczające o szczególnych relacjach łączących ludzi różnych narodowości. Przekazane w otwartym naborze prowadzonym przez muzeum od 18 lipca do 15 września 2025 roku z archiwów prywatnych zaangażowanych w pomoc osób stanowią bazę ekspozycji. To relacje, materiały archiwalne, działa sztuki i dokumentacja fotograficzna stanowiąca materię tej szczególnej panoramy współczesności w formie palimpsestu.

Ważnymi elementami ekspozycji są dzieła sztuki użyczone przez artystów: wideo Joanny Pawlik – Płynie kaczka po Cisie, nawiązujące do wydarzeń na kijowskim Majdanie, ceramiczne serce autorstwa Katarzyny Morstin-Surzyckiej, prowadzącej zajęcia z ceramiki dla osób uchodźczych w Piwnicy Powszechnej, wideoperformance Black Mirror z Zamku Świrz w Ukrainie Alka Janickiego, prezentowany online na 20. Biennale Sztuki Mediów WRO 2023.

To także dziesiątki zdjęć wernakularnych i profesjonalnych stanowiących bazę mozaiki Piksels. Ważnym elementem są zdjęcia reportażowe wykonane w ogarniętej wojną Ukrainie przez Grzegorza Lityńskiego, Michała Musielaka i Alka Janickiego (z wystawy Photo in Actions / APTEKA Janicki gallery).

Główne tropy

Wystawa  ma charakter wielowątkowy: to sarkofag ze zbiorami – symbolami relacji między dwoma nacjami, użyczony przez krakowian, którzy dostali je z wdzięczności od osób uchodźczych. To dziesiątki zdjęć, w formie pikseli dokumentujących setki inicjatyw edukacyjnych, terapeutycznych czy pomocowych. To artystyczne wideo Joanny Pawlik i Alka Janickiego sięgające genezy przemian w Ukrainie. To w końcu instalacja multimedialna i multisensoryczna Selfi.

Selfi – instalacja interaktywna / immersja

Na wystawie motyw portretu potraktowany został w sposób metaforyczny (rozumiany jako portret zjawiska), ale i literalny w instalacji Selfi, gdzie można zrobić sobie zdjęcie – w odbiciu w rozbitym lustrze i w przestrzeni immersyjnej z projekcją dziesiątków danych statystycznych dotyczących obywateli Ukrainy w Polsce.

Motanka – lalka bez twarzy

Nasze odbicie online konfrontowane jest z symboliką motanki – lalki bez twarzy. Zbiór lalek pozyskany od osób prywatnych to ważny element ukraińskiej tradycji. Motanka (od ukraińskiego słowa „motaty” – motać) to tradycyjna słowiańska lalka-talizman. Wykonywana bez użycia igły i nici, stworzona jest wyłącznie poprzez wiązanie kawałków materiałów. Zamiast rysów twarzy ma krzyż, symbol słońca i powodzenia. Wierzono, że dzięki brakowi twarzy lalka-talizman nie zajmuje się spełnianiem własnych życzeń, ale działa na rzecz właściciela . Ma chronić przed złem.

Palimpsest dźwiękowy: muzyka, śpiew i relacje świadków

Dwa pietra budynku Galerii Re dialogują też na poziomie dźwięku – przenikania się różnych wątków. Na parterze to śpiew a capella Lesi ze Lwowa, śpiewającej tradycyjną XVIII-wieczną pieśń ludową, skonfrontowany jest ze strefowym dźwiękiem relacji konkretnej osoby: Agnieszki Tombińskiej (Fundacja Xenia), która od 2022 roku codziennie opisuje swoje refleksje dotyczące Ukrainy i kwestii związanych z konkretną pomocą dla osób uchodźczych.

Na drugim piętrze można usłyszeć solowy śpiew młodej Ukrainki z Kijowa, której głos skonfrontowany jest z syreną alarmu ostrzegającego przed bombardowaniem, przenikający się z relacją Żeni z Odesy, która wspomina exodus i pierwsze dni w Krakowie.

Wirtualna Biała Księga

W celu uhonorowania ludzi, którzy uznali za swą powinność pomoc uchodźcom, okazali im serce i konkretne wsparcie, często przyjmując ich pod swój dach, tworzona jest Wirtualna Biała Księga – lista prezentowana w formie wideo, w kolejności alfabetycznej. Ma się przez cały czas wystawy, do 15 lutego 2026 roku, nieustająco powiększać. „Bo ludzi dobrej woli jest więcej”.

Photo in Action

To ukryte w migotliwej sferze projekcji danych można dojrzeć czarnobiałe fotografie – świadectwa z licznych podróży z pomocą po Ukrainie – dokumentacja bestialstwa wojny autorstwa Lipszyca i Janickiego. Ekspozycja prowadzi do punktu kulminacyjnego instalacji Selfi. Miejsce, w którym można wykonać porter w odbiciu, to koło pokryte sadzą i popiołem. Wychodząc z galerii, widz pozostawia ślady swojej fizycznej obecności. To TROPY.

Podziękowania

Wystawa stworzona jest dzięki zaangażowaniu dziesiątków osób, dla których pomoc osobom uchodźczym po dziś dzień jest ważną aktywnością. Lista nazwisk, w formie Wirtualnej Białej Księgi, nieustająco uzupełniana, jest ważnym elementem ekspozycji – dzieła w procesie.

Na wystawie zgromadzono dziesiątki zdjęć i obiektów, które pochodzą ze zbiorów prywatnych w tym: Stowarzyszenia Sieć Solidarności, środowiska Piwnicy Powszechnej, Teatru im. J. Słowackiego,  fundacji Xenia, Fundacji Kioto-Kraków, AYA Found, Kultura Futura ŚWIT. Dziękujemy szczególnie Agnieszce Tombińskiej, Agnieszce Szeląg, Danielowi Adamskiemu, Radosławowi Jasińskiemu, Dariia Malovej, Iryna Manczak, Barbarze Niedźwieckiej, Agnieszce Szyluk i Kazimierzowi Urbańczykowi.

Idea wystawy Polaków portret własny 2022–2025 została zainicjowana koncertem Free Ukraina – Free Improvizator dzięki wsparciu Prezydenta Miasta Krakowa Aleksandra Miszalskiego i Wydziału Kultury Miasta Krakowa. Fragmenty koncertu Formacji HiQ w składzie: Jorgos Skolias – głos, Ayako Kanda (JP) głos, Antoni „Ziut” Gralak trąbka, Frank Parker Jr. (USA) – perkusja, Przemo Borowiecki – perkusja, Michał Dymny – gitara, Andriej Saheva (UA) – skrzypce, elektronika, Marianna Janicka – skrzypce elektryczne, śpiew, Marek Pospieszalski – saksofon, Kuba Sojka – perkusja, Antoni Skolias – perkusje, Franciszek Araszkiewicz – elektronika, czytnik fal mózgowych EEG, intro: artystka: Diana Oganesyan – głos z Kijowa (UA), stanowią warstwę dźwiękową instalacji Selfi. Dopełnieniem palimpsestu dźwiękowego są wspomnienia Agnieszki Tombińskiej, Żeni z Odessy i osób uchodźczych z Ukrainy oraz pieśniarki ze Lwowa Lesi. Szczególne podziękowanie należą się Nasti Karachun (Kultura Futura ŚWIT / AYA FOUNF), współtworzącej materiały do wystawy.

Epilog pierwszego aktu

Legendarną ekspozycję Marka Roztworowskiego Polaków portret własny z roku 1979 kończyło lustro, pełniące funkcję performatywnego otwarcia na refleksję dotyczącą naszej jednostkowej roli w procesach historycznych. Podobny
zabieg stosuje Janicki w instalacji Selfi. Tym razem lustra są rozbite. Kontekst wojny czy tylko chwilowa zmiana nastrojów społecznych moderowana przez polityków? Czy selfi to portret adekwatny? Gdzie jesteśmy dzisiaj?

Projekt Polaków portret własny 2022–2025 trwa dalej. W maju 2026 roku wystawa zostanie zaprezentowana na Zamku w Świrzu (Ukraina).

Współpraca: Aya Found / Program Kultura Futura e-Polis, Kultura Futura Świt, Apteka janicki gallery, Galeria i! / SAV

Więcej informacji  na stronie: kulturafutura.pl